Εξερευνωντας τα Μυστικα του Χελιου

imagesΤΑ ΧΕΛΙΑ ειχαν προβληματισει τον Αριστοτελη, τον αρχαιο Ελληνα φιλοσοφο. Οσο και αν εξεταζε αυτο το ψαρι που εχει λειο δερμα και μοιαζει με φιδι, δεν εβρισκε ουτε αναπαραγωγικα οργανα ουτε αβγα. «Το χελι», ειπε, «δεν ειναι ουτε αρσενικο ουτε θηλυκο, και δεν μπορει να γεννησει τιποτα». Κατεληξε λεγοντας: «Τα χελια προερχονται απο τα λεγομενα ‘εγκατα της γης’ και αναπτυσσονται αυτοματα στη λασπη και σε υγρα εδαφη».

Συγχρονοι ερευνητες εχουν λυσει αυτο το συγκεκριμενο μυστηριο οσον αφορα το χελι. Ο Κριστοφερ Μοραϊατι της Υπηρεσιας Θαλασσιας Ζωης στην Ιρλανδια εξηγει οτι, ενω τα περισσοτερα ψαρια παρουσιαζουν πολυ ευδιακριτα αβγα, το χελι δεν παρουσιαζει κανενα ιχνος ουτε καν καποιου μικρου αβγου. «Η ωοθηκη του χελιου», λεει ο ιδιος, «ειναι δυσδιακριτη—σχεδον αορατη στα νεαρα ειδη, ενω στα πιο ωριμα δεν σχηματιζει παρα μονο μια ασπριδερη, πτυχωτη ταινια».

Εφοσον, ακομα και στους συγχρονους καιρους, δεν εχει πιαστει ποτε κανενα χελι στην περιοδο της αναπαραγωγης, μπορειτε να καταλαβετε γιατι προβληματιζοταν ο Αριστοτελης. Μη εχοντας μικροσκοπιο, δεν ειχε τροπο να ανακαλυψει απο που προερχονταν τα χελια.

Ενω οι επιστημονες εχουν λυσει αυτο το συγκεκριμενο μυστηριο οσον αφορα το χελι, εχουν φερει στην επιφανεια αλλα τα οποια εξακολουθουν να ειναι αινιγματικα. Εξεταστε, για παραδειγμα, τον κυκλο ζωης του ευρωπαϊκου χελιου του γλυκου νερου, και δειτε αν κινει και το δικο σας ενδιαφερον.

Το Μυστηριο της Προελευσης Του

Καθε ανοιξη, εκατομμυρια μικροσκοπικα χελια με μηκος πεντε εως οχτω εκατοστα—τα οποια ονομαζονται τυφλα χελια—φτανουν κοντα στις ακτες της Δυτικης Ευρωπης και της Βορειας Αφρικης. Απο που ερχονται; Μεχρι τη δεκαετια του 1920 κανεις δεν ηξερε.

Ωστοσο, προς το τελος του 19ου αιωνα, εγινε μια καταπληκτικη ανακαλυψη η οποια συνεβαλε στη λυση αυτου του μυστηριου. Παρατηρηθηκε οτι το χελι, οπως ο βατραχος και η πεταλουδα, αρχιζει τη ζωη του με διαφορετικη μορφη. Οι βιολογοι καταλαβαν για πρωτη φορα οτι ενα λεπτο, διαφανες ψαρι που ονομαζεται λεπτοκεφαλος, το οποιο εχει μικροσκοπικο κεφαλι και σωμα σε σχημα φυλλου ιτιας, μεταμορφωνοταν, δηλαδη αλλαζε μορφη και γινοταν μικροσκοπικη, διαφανης προνυμφη που ονομαζεται υαλοειδες χελι.

Οταν εγινε ο συσχετισμος αναμεσα στο λεπτοκεφαλο και στο υαλοειδες χελι, ηταν δυνατον να ακολουθηθουν τα ιχνη των προνυμφων του χελιου ως την πηγη τους. Το 1922, ο Δανος ωκεανογραφος Γιοχενες Σμιτ ανακαλυψε οτι χωρος αναπαραγωγης ολων των χελιων του Ατλαντικου ειναι η θαλασσα των Σαργασσων, μια αχανης, γεματη φυκια εκταση ωκεανου στο Βορειο Ατλαντικο. Τοσο τα αμερικανικα οσο και τα ευρωπαϊκα χελια γεννουν τα αβγα τους εκει, και σε αυτο το σημειο παρουσιαζεται αλλο ενα μυστηριο.

Ακολουθουν Διαφορετικη Πορεια

Οι αμερικανικες και οι ευρωπαϊκες προνυμφες του χελιου παιρνουν διαφορετικες κατευθυνσεις καπου κοντα στις Βερμουδες. «Το πως ξερουν ποια κατευθυνση να παρουν, εφοσον ουτε το ενα ουτε το αλλο ειδος εχει δει ποτε το ‘σπιτι’ του, ειναι αναπαντητο ερωτημα», λεει το βιβλιο Τα Ψαρια του Γλυκου και του Αλμυρου Νερου Παγκοσμια (The Fresh & Salt Water Fishes of the World). Το βιβλιο συνεχιζει: «Οσον αφορα τα αμερικανικα χελια, το ταξιδι ειναι αποστασης περιπου 1.600 χιλιομετρων· για να καλυφτει η διαδρομη απαιτειται περιπου ενας χρονος. Τα ευρωπαϊκα χελια ταξιδευουν 5.000 χιλιομετρα η και περισσοτερο, και το ταξιδι τους διαρκει σχεδον τρια χρονια. Εξισου εκπληκτικο ειναι το γεγονος οτι ο ρυθμος αυξησης των δυο χελιων [τα οποια ειναι σχεδον αδυνατον να τα ξεχωρισει κανεις] διαφερει, ωστε οταν φτανουν στον προορισμο τους εχουν αποκτησει και τα δυο το ιδιο σχεδον μεγεθος».

Καποιο καταπληκτικο ενστικτο καθοδηγει τα δυο ειδη χελιων να παιρνουν διαφορετικες κατευθυνσεις. Σχετικα με αυτο το μυστηριωδες γεγονος, το βιβλιο Ψαρια Λιμνων, Ποταμων και Ωκεανων (Fishes of Lakes, Rivers & Oceans) αναφερει: «Το πως και το γιατι κανουν αυτον τον εκπληκτικο ελιγμο αποτελει αινιγμα οπως αποτελουσε και η προελευση τους τον καιρο του Αριστοτελη».

Ζωη στο Γλυκο Νερο

Οταν τα τυφλα χελια τα οποια βρισκονται στην περιοδο της αναπτυξης, και τωρα εχουν χρωμα καφεκιτρινο, τελειωνουν το ταξιδι τους στον ωκεανο, ενστικτωδως αρχιζουν να ταξιδευουν αντιθετα προς το ρευμα των ποταμων για να φτασουν σε μεγαλες και μικρες λιμνες και στα ρυακια οπου θα μεινουν επι 15 και πλεον χρονια μεχρι να ωριμασουν. Ξεπερνουν ολα τα εμποδια για να φτασουν στον προορισμο τους.

Το βιβλιο Η Βασιλικη Φυσικη Ιστορια (The Royal 10ο History) αναφερει οτι «σε μερικα μερη οι οχθες των ποταμων ειναι μαυρες απο αυτα τα μικρα ψαρια που μεταναστευουν». Συνεχιζει λεγοντας: «Εχει παρατηρηθει οτι αυτα τα νεαρα χελια σκαρφαλωνουν σε υδατοφρακτες που υπαρχουν σε λιμνοθαλασσες, μπαινουν μεσα σε αγωγους νερου η σε υπονομους . . . και διασχιζουν ακομα καποιο υγρο κομματι εδαφους προκειμενου να φτασουν σε μια επιθυμητη τοποθεσια».

Στον ποταμο Μπαν, στη Βορεια Ιρλανδια, οι ψαραδες εχουν τοποθετησει σκαλες φτιαγμενες απο αχυρα για τα τυφλα χελια στο πιο δυσκολο σημειο του ποταμου. Εδω, τα τυφλα χελια σκαρφαλωνουν σε αυτα τα σχοινια και πεφτουν μεσα σε ειδικες δεξαμενες οπου καταμετρουνται—20.000.000 χελια καθε χρονο!

Μεταμορφωση και Μεταναστευση

Οταν τα χελια φτασουν σε ωριμοτητα, συμβαινει κατι αλλο πολυ μυστηριωδες. «Λαβαινει χωρα μια σειρα αξιοσημειωτων αλλαγων οι οποιες σχετιζονται με την εναρξη της ωριμοτητας», λεει το βιβλιο Ψαρια της Θαλασσας (Fishes of the Sea). «Η διαμετρος του ματιου αυξανει και προσαρμοζεται για να βλεπει στα βαθια νερα του ωκεανου· τα εντοσθια αρχιζουν να ατροφουν και οι γεννητικοι αδενες μεγαλωνουν. Επισης, το χρωμα αλλαζει και απο καφεκιτρινο γινεται ασημογκριζο».

Καθε φθινοπωρο, τα ωριμα χελια αρχιζουν να μεταναστευουν 5.000 χιλιομετρα μακρια, επιστρεφοντας στη θαλασσα των Σαργασσων. Το πως επιτελουν αυτον τον αξιοσημειωτο αθλο ναυσιπλοϊας κανεις δεν ξερει. Σταματουν να τρωνε, και στη διαρκεια του εξαμηνου ταξιδιου τους επιζουν χαρη στα αποθεματα λιπους που εχουν συγκεντρωσει.

Οι βιολογοι λενε οτι, μολις τα χελια επιστρεψουν στα βαθια νερα της θαλασσας των Σαργασσων, το θηλυκο χελι γεννα απο 10 εως 20 εκατομμυρια αβγα, και το αρσενικο τα γονιμοποιει. Στη συνεχεια τα ενηλικα χελια πεθαινουν. Τα γονιμοποιημενα αβγα επιπλεουν και απο αυτα εκκολαπτονται οι λεπτοκεφαλοι που εχουν σχημα φυλλου· ετσι ο κυκλος συμπληρωνεται.

Γιατι δεν εχει πιαστει ποτε καποιο χελι στην περιοδο της αναπαραγωγης; «Δεν τρεφονται πια, εφοσον τα πεπτικα τους οργανα εχουν ατροφησει, και ετσι δεν μπορουν να πιαστουν με πετονιες που εχουν δολωμα», λεει ο Κριστοφερ Μοραϊατι. «Γεννανε σε μεγαλα βαθη», συνεχιζει, «και εφοσον η περιοχη της θαλασσας των Σαργασσων ειναι μεγαλυτερη απο εκεινη των Βρετανικων Νησιων, και τα χελια ειναι ευελικτα πλασματα, θα εχουν παντα πολλες πιθανοτητες να ξεφευγουν απο τις γρηγορες τρατες».

Ισως καποια μερα λυθουν ολα τα μυστηρια που περιβαλλουν αυτο το ασυνηθιστο πλασμα. Στο μεταξυ, συμφωνα με τον ερευνητη Μοραϊατι, οταν προκειται για συναρπαστικα ψαρια, ‘το χελι πραγματικα ειναι κατι το ξεχωριστο’.

Συνταγες με Χελι

Ενω μερικοι νιωθουν αηδια στη σκεψη οτι μπορει να φανε χελια, σε πολλα μερη του κοσμου αυτα θεωρουνται διαλεχτο φαγητο. Θα θελατε να δοκιμασετε χελι; Το Ξυπνα! ρωτησε εναν αρχιμαγειρα στη Βορεια Ιρλανδια πως μαγειρευεται αυτο το ψαρι. Ακολουθουν δυο απο τις προτασεις του:

Χελι της Κατσαρολας: Θα χρειαστειτε δυο χελια μετριου μεγεθους, μηκους περιπου 50 εκατοστων. Πρεπει να αφαιρεθει το δερμα, να ξεκοκαλιστουν και να κοπουν σε κομματια των πεντε εκατοστων. Θα χρειαστειτε επισης τεσσερις κουταλιες της σουπας ελαιολαδο· αρκετες λιωμενες σκελιδες σκορδου· ενα ματσακι με διαφορα αρωματικα βοτανα· το χυμο ενος πορτοκαλιου· λιγη τριμμενη φλουδα απο πορτοκαλι· ελαχιστο κοκκινο πιπερι τσιλι· ελαχιστο αλατι· εννια κουταλιες της σουπας κοκκινο κρασι.

Βαζετε το ελαιολαδο σε πηλινη κατσαρολα η τηγανι με χοντρο πατο που να ειναι αρκετα μεγαλο ωστε να χωραει ολα τα υλικα. Προσθετετε το λιωμενο σκορδο, το ματσακι με τα αρωματικα βοτανα, το χυμο και τη φλουδα του πορτοκαλιου και το κοκκινο πιπερι τσιλι. Αλατιζετε τα κομματια του χελιου και τα βαζετε στην κατσαρολα. Τα περιχυνετε με το κρασι και προσθετετε αρκετο νερο ωσπου να σκεπαστουν τα χελια. Τα μαγειρευετε με το σκευος ξεσκεπαστο σε μετρια θερμοκρασια επι 30 λεπτα περιπου μεχρι να ψηθει το χελι. Σερβιρετε σε ζεστα πιατα.

Πηκτη απο Χελια: Βαζετε τουλαχιστον ενα φλιτζανι ψιλοκομμενα χελια, απο τα οποια εχει αφαιρεθει το δερμα και ειναι ξεκοκαλισμενα, μεσα σε μια μικρη κατσαρολα. Προσθετετε ενα ψιλοκομμενο κρεμμυδι, ενα καροτο, ενα κλωναρι σελινο, ενα δαφνοφυλλο, λιγο μαϊντανο, αλατι και πιπερι, και αρκετο νερο, λευκο κρασι η μηλοκρασο για να καλυψετε τα υλικα. Το αφηνετε να παρει βραση σε χαμηλη φωτια, και το σιγοβραζετε σε σκεπασμενη κατσαρολα επι μια ωρα περιπου. Βαζετε τα κομματια του μαγειρεμενου χελιου σε ενα δοχειο. Βραζετε τα υλικα που εχουν απομεινει μεχρι να εξατμιστει περιπου το ενα τεταρτο του υγρου, και στη συνεχεια σουρωνετε το υγρο πανω στα κομματια του χελιου. Πετατε τα λαχανικα και τα βοτανα. Βαζετε στο ψυγειο τα κομματια του χελιου και το υγρο για να δημιουργηθει η πηκτη. Τρωγεται με χυμο λεμονιου και αλειμμενο σε βουτυρωμενη φρυγανια, οπως το πατε.

Ξερατε Οτι . . . ;

  • Το ωριμο θηλυκο ευρωπαϊκο χελι φτανει σε μηκος περιπου το 1 μετρο, αλλα το μεγεθος του αρσενικου ειναι μονο το μισο.
  • Μερικα ωριμα χελια που ζουν σε μικρες και μεγαλες ηπειρωτικες λιμνες δεν μεταναστευουν ποτε.
  • Μπορει να ζησουν σε τετοια μερη 50 η και περισσοτερα χρονια.
  • Τα χελια μπορουν να ζησουν 48 ωρες εξω απο το νερο.
  • Το γηραιοτερο χελι που εχει καταγραφει ηταν ενα θηλυκο που ονομαζοταν Πουτε. Πεθανε το 1948 σε ενα ενυδρειο σε ηλικια 85 και πλεον ετων.
  • Τα χελια εχουν ιδιαιτερα ισχυρη οσφρηση, η οποια ειναι τουλαχιστον τοσο ευαισθητη οσο του σκυλου.

*** g93 22/10 σ. 17-19 Εξερευνωντας τα Μυστικα του Χελιου ***

Recommended For You